فلج یکطرفه صورت یا فلج بل عبارت است از فلج یا ضعف در یک طرف صورت. این فلج به احترام پزشکی که برای اولین بار آن را کشف و توصیف کرده نامگذاری شده است. شروع آن ممکن است ناگهانی باشد یا اینکه پس از چندین روز اتفاق بیافتد. در اکثریت بیماران، پیش از بروز آن یک مشکلی وجود داشته است، مثلاً استرس، خستگی، سرماخوردگی، یا خشکی گردن یا شانه در طرفی که فلج صورت قرار است اتفاق بیافتد. در این فلج، عصب هفتم جمجمهای و آن دسته از عضلات صورت که توسط آن عصبدهی میشوند دچار مشکل شدهاند. درگیری عصب صورتی که میتواند با انقباضات عضلات صورت ، ضعف عضلات و یا فلج صورت خود را نشان دهد، به تنهائی یک بیماری نیست، بلکه علامتی از یک بیماری است و معمولاًدر نتیجه عفونت ، آسیب و یا تومور عصب صورتی این علائم ایجاد میشود و پزشک با ارزیابیهای خود سعی در تشخیص علت درگیری عصب صورت دارد. پزشکان متخصص گوش و حلق و بینی در میان سایر پزشکان بیشتر از بقیه با مشکلات عصب صورت آشنا بوده و تجربه بیشتری در درمان مشکلات آن دارند.
مقدمه
فلج یکطرفه صورت یا فلج بل عبارت است از فلج یا ضعف در یک طرف صورت. این فلج به احترام پزشکی که برای اولین بار آن را کشف و توصیف کرده نامگذاری شده است. شروع آن ممکن است ناگهانی باشد یا اینکه پس از چندین روز اتفاق بیافتد. در اکثریت بیماران، پیش از بروز آن یک مشکلی وجود داشته است، مثلاً استرس، خستگی، سرماخوردگی، یا خشکی گردن یا شانه در طرفی که فلج صورت قرار است اتفاق بیافتد. در این فلج، عصب هفتم جمجمهای و آن دسته از عضلات صورت که توسط آن عصبدهی میشوند دچار مشکل شدهاند. درگیری عصب صورتی که میتواند با انقباضات عضلات صورت ، ضعف عضلات و یا فلج صورت خود را نشان دهد، به تنهائی یک بیماری نیست، بلکه علامتی از یک بیماری است و معمولاًدر نتیجه عفونت ، آسیب و یا تومور عصب صورتی این علائم ایجاد میشود و پزشک با ارزیابیهای خود سعی در تشخیص علت درگیری عصب صورت دارد. پزشکان متخصص گوش و حلق و بینی در میان سایر پزشکان بیشتر از بقیه با مشکلات عصب صورت آشنا بوده و تجربه بیشتری در درمان مشکلات آن دارند.
عصب صورتی چیست و چه کاری را انجام میدهد؟
عصب صورتی شباهت زیادی به کابل تلفن دارد و حاوی حدود 7000 فیبر عصبی است. هر فیبر عصبی باعث هدایت پیامهای الکتریکی به سمت یک عضله مخصوص در صورت میشود که این پیامها در نهایت باعث تغییر حالت صورت به شکل خنده ، تبسم ، گریه ، اخم و ... میشود و برای همین کارکرد سالم این عصب در ارتباطات روزمره ما دارای اهمیت زیادی میباشد.
هرگاه حدود نصف و یا بیش از نصف این فیبرهای عصبی قطع شوند، ضعف عضلات صورت اتفاق میافتد. در صورتی که این فیبرها تحریک شوند، آنوقت حرکاتی در عضلات صورت مثل اسپاسم عضلات و یا انقباضات مکرر عضلات صورت رخ میدهد. عصب صورتی نه تنها باعث انتقال پیامهای عصبی به عضلات صورت میشود، بلکه شاخههایی هم به غدد اشکی ، غدد بزاقی ، عضله استخوان رکابی در گوش میانی میفرستد.
همچنین این عصب حس چشائی قسمت جلوئی زبان را نیز بر عهده دارد. از آنجائی که عملکرد عصب صورتی بسیار زیاد و پیچیده میباشد، علائم زیادی ممکن است در اثر اختلال عملکرد عصب صورتی در فرد بروز کند. بطور خلاصه آسیب به عصب صورتی میتواند باعث انقباضات پراکنده عضلات صورت ، فلج صورت ، خشکی چشم ، کاهش ترشح بزاق وخشکی دهان و یا اختلال در حس چشائی شود.
عصب صورتی چه مسیری را طی میکند؟
مسیری که عصب صورتی طی میکند بسیار پیچیده است. این عصب از قاعده جمجمه بطرف صورت حرکت میکند و در مسیر خود وارد استخوان گیجگاهی شده و از داخل یک کانال استخوانی که به کانال شنوائی داخلی معروف است گذر کرده و از کنار عصب شنوائی و تعادلی عبور میکند. در طول مسیر 1.5 اینچی عصب صورتی در استخوان گیجگاهی ، عصب صورتی بدور سه استخوانچه گوش میانی چرخی زده و از پشت پرده صماخ به طرف استخوان ماستوئید ( که در پشت گوش قرار دارد) حرکت میکند.
پس از آنکه عصب از استخوان پشت گوش خارج شده شاخهای را به غدد بزاقی و سپس شاخههای فراوانی را به عضلات صورتی میدهد، البته قبل از آن و پس از خروج عصب صورتی از استخوان گیجگاهی شاخههائی به غدد اشکی ، عضله استخوانچه رکابی و زبان (برای حس چشائی) و غدد بزاقی فرستاده میشود.
علایم شایع:
فلج ناگهانی در یک طرف صورت ، از جمله فلج عضلات پلک
درد در پشت گوش در طرف مبتلا
از بین رفتن خطوط طبیعی و بی حالت شدن یک طرف صورت
هماهنگ نبودن دوطرف صورت به هنگام خنده یا اخم کردن
سرازیر شدن آب دهان
تغییر در حس چشایی ، و ترشح بزاق یا اشک (گاهی )
فلج بل و سایر علل ضعف صورت
شایعترین علت ضعف عضلات صورت که بصورت ناگهانی اتفاق میافتد، فلج بل میباشد. این اختلال که احتمالا ناشی از پاسخ بدن به یک ویروس میباشد زمانی بوجود میآید که در اثر ویروس ، عصب صورتی خصوصا قسمتی که در داخل کانال استخوانی ، استخوان گیجگاهی قرار دارد متورم شده و بعلت نبود فضای کافی بر روی ساختمان عصب در داخل کانال فشار وارد شده و باعث صدمه عصب میشود.
پزشک برای آنکه مطمئن شود علت ضعف عضلات صورت فلج بل بوده و نه عامل دیگری ، مجموعهای از سوالات را از بیمار میپرسد و سپس معاینه کامل بدن خصوصا سر ، گردن و گوشها را انجام داده و سپس مجموعهای از سایر تستها را هم انجام میدهد.
پیشگیری:
در حال حاضر نمی توان از آن جلوگیری کرد.
طرز تشخیص:
فلج بل اغلب به صورت ناگهانی بروز می کند. ممکن است هنگام بیدار شدن از خواب متوجه آن شوید. ممکن است یکی دو روز پیش از فلج، دردی در پشت گوش های خود احساس کنید. حداکثر فلج در عرض ۴۸ ساعت پس از بروز بیماری مشاهده خواهد شد.
پزشک قادر خواهد بود با نگاه به صورت شما و درخواست برای حرکت دادن برخی از عضلات صورت، به تشخیص زودهنگام دست یابد.
بیماری های دیگری مانند سکته مغزی هم می توانند سبب فلج یک طرفه صورت شوند و به همین علت، ارزیابی دقیق برای رد کردن یا افتراق این اختلالات لازم است. فلج بل نمیتواند به علت سکته مغزی ایجاد شود این در حالیست که سکته میتواند باعث فلج یکطرفه صورت شود واین دو باید همیشه از هم افتراق داده شوند
در فلج بل اغلب تمامی عضلات یک نیمه صورت از جمله عضلات پیشانی به شکلی یکسان درگیر میشوند.
در سکته مغزی به طور معمول عضلات پیشانی در سمت درگیر کارایی خود را حفظ کرده و فلج نمی شوندو معمولا دست و پای یکطرف نیز درگیر میشوند.
چگونه فرد بیمار می تواند به بهبودی خود کمک کند؟
وقتی فردی دچار فلج بل شد، باید توجه ویژه ای را به سلامت چشمان خود داشته باشد. در حالت عادی با هر پلک زدن مقداری اشک بر روی سطح قرنیه منتشر شده و سطح چشم را تر نگه می دارد ولی در هنگام فلج بل بعلت اینکه پلک زدن ناقص که صورت گرفته و یا اصلاً انجام نمی شود و از سوی دیگر تولید اشک نیز بعلت اختلال عصب رسانی به غدد اشکی کاهش پیدا کرده است ، سطح چشم خشک شده که می تواند باعث خراش قرنیه و در بلند مدت ایجاد زخم قرنیه شده و حتی منجر به از دست دادن بینائی شود.
بستن چشم با دست خود هر از چند وقت، یک راه مفید برای مرطوب نگه داشتن سطح چشم است و همچنین استفاده ا زعینکهای محافظتی و یا پانسمان چشمی از ورود اشیاء بداخل چشم جلوگیری می کند.
روش دیگر برای مرطوب نگه داشتن چشم استفاده از قطره اشک مصنوعی است که توسط پزشک تجویز می شود و فرد در زمانی که بیدار است هر ساعت یک یا دو قطره در چشم خود
می ریزد و در هنگام خواب نیز چشم خود را با پماد می پوشاند.
· درمان:
· شامل دارو درمانی و فیزیوتراپی می باشد
· اصول کلی درمان:
- امکان دارد گاهی سی تی اسکن یا ام.آر.آی ، و آزمایشات جهت رد سایر علل وارد آمدن فشار به عصب هفتم (عصب صورتی ) توصیه شوند.
- امکان دارد آزمایشات الکتریکی (الکترومیوگرافی ) روی عصب هفتم انجام شوند تا میزان آسیب به عصب مشخص گردد.
- اگر نمی توانید چشمان خود را خوب بندید، از محافظ چشم از جنس پلاستیک ، شبیه آنچه شناگران به چشم می کنند، استفاده کنید. به این ترتیب ، چشم شما از آلودگی ، گرد و غبار، و خشکی محافظ می شود. این وسیله در مغازه های ورزشی یا عینک فروشی ها در دسترس هستند.
- در شب و به هنگام خواب ، از پوشش مخصوص استفاده کنید که باعث بسته شدن پلک می شود. به این ترتیب ، چشم مرطوب باقی می ماند و محافظت می شود. گاهی استفاده از پوشش به هنگام روز هم لازم می شود.
- با برگشت تدریجی قدرت عضلات ، صورت را ماساژ و ورزش دهید. عضلات پیشانی ، گونه ، لب ها، و چشمان را با کمک کرم یا روغن ماساژ دهید. عضلات ضعیف را نیز در جلوی آینه ورزش دهید. چشمان خود را باز و بسته کنید، چشمک بزنید، بخندید و دندانهایتان را نشان دهید. ماساژ و ورزش عضلات صورت را چند بار در روز و هر بار به مدت 20-15 دقیقه انجام دهید.
- دندان های خود را بیشتر مسواک کنید و لابه لای آنها نخ دندان بکشید تا دهان ، بهداشت بهتری داشته باشد.
- جراحی روی عصب صورتی (نادر)
· داروها:
قطره چشمی متیل سلولز برای سلامت و حفاظت چشمی که مرتباً در معرض محیط اطراف است .
مصرف کوتاه مدت داروهای کورتیزونی معمولاً برای کاهش تورم و التهاب عصب مبتلا مفید است .
· فیزیوتراپی در فلج بل شامل تحریک عصب سه قلو بوسیله جریان فارادیک, گرم کردن عضلات , ماساژ و ورزش های تفویت کننده می باشد.
· در این شرایط به پزشک خود مراجعه نمایید:
اگر شما یا یکی از اعضای خانواده تان علایم فلج بل را دارید.
- اگر چشم شما علی رغم درمان ، قرمز می شود، یا اینکه احساس ناراحتی در آن می کنید.
- اگر شما قادر نیستید جلوی ریزش براق دهان خود را بگیرید.
- اگر درد شدیدتر شده باشد.
- در صورتی که تب نیز به علایم اضافه شود.
با سلام
ورودتان را به جمع وبلاگ نویسان توانبخشی تبریک عرض می نمایم
موفق باشید